هفت صبح| در حافظه جمعی سینمای ایران، بعضی چهرهها فقط بازیگر نیستند؛ تبدیل میشوند به بخشی از زیست روزمره مخاطب. حمیده خیرآبادی از همین جنس بود؛ زنی که نقش مادر را چنان زیست که مرز میان بازی و واقعیت در چهرهاش محو شد. سالروز درگذشت او، فرصتی است برای بازخوانی حضوری که آرام و بیادعا، چند دهه از تاریخ تصویر این سرزمین را شکل داد.
از صحنههای کوچک تا قابهای ماندگار
آغاز راهش به سالهایی برمیگردد که تئاتر هنوز برای بسیاری تجربهای تازه بود. در بیستوسهسالگی قدم روی صحنه گذاشت؛ پیشنهادی ساده از یک آشنا، مسیری را گشود که به یک عمر بازیگری ختم شد. چند سال بعد، با «میهنپرست» مقابل دوربین رفت و خیلی زود به چهرهای آشنا بدل شد.آنچه مسیر او را متمایز کرد، انتخابهایش نبود؛ نوع حضورش بود.
در روزگاری که سینما پر از نقشهای اغراقشده و تیپهای تکراری بود، او نوعی سادگی صمیمی را به نقشها آورد. همین ویژگی باعث شد مخاطب، پیش از آنکه نامش را به خاطر بسپارد، حسش را به یاد بیاورد.تلویزیون ملی هم با سریالهایی مانند «سرکار استوار» در دهه چهل، این چهره را به خانهها برد. حضور طولانیاش در این سریالها، او را از یک بازیگر سینما به عضوی از خانوادههای ایرانی تبدیل کرد.
مادری که از نقش فراتر رفت
لقب «مادر سینمای ایران» تنها یک عنوان رسانهای نبود؛ خلاصهای بود از کارنامهای که در آن، مادر بودن به یک امضای هنری تبدیل شد. خود او بارها گفته بود که از همان سالهای جوانی، نقش مادر را بازی کرده و این مسیر را ادامه داده است.این تکرار، خستهکننده نشد؛ چون هر بار، رنگ تازهای داشت. گاهی مادر مهربان و صبور بود، گاهی زنی سختگیر با قلبی نرم، گاهی حضوری کوتاه که تنها با چند نگاه، بار عاطفی یک صحنه را کامل میکرد.
در فیلمهایی از کارگردانان مهمی مانند علی حاتمی، داریوش مهرجویی و مسعود کیمیایی، حضورش به نوعی تعادل عاطفی اثر کمک میکرد. در «مادر» یا «اجارهنشینها»، حتی وقتی در حاشیه روایت قرار داشت، نگاه تماشاگر ناخودآگاه به او برمیگشت؛ انگار که ستون نامرئی قصه همانجا ایستاده است.
تلویزیون دهه هفتاد نیز با «پدرسالار» و «خانه سبز»، این تصویر را تثبیت کرد؛ مادری که هم پناه است، هم قضاوت میکند، هم میبخشد.
زندگی در سکوت، ماندن در خاطره
زندگی شخصیاش، مانند بسیاری از زنان همنسلش، با فراز و فرود همراه بود. ازدواج در نوجوانی، مادر شدن و سپس جدایی، تجربههایی بود که بیتردید در عمق بازیهایش رسوب کرد. رابطهاش با دخترش، ثریا قاسمی، نیز به نوعی ادامه همین روایت بود؛ مادری که این بار در زندگی واقعی، راه را برای نسل بعدی هموار کرد.
سالهای پایانی عمر، کمکارتر شد. آرامتر در قابها ظاهر شد و در نهایت، با حضور کوتاهی در فیلم «شیرین» عباس کیارستمی، نوعی خداحافظی بیهیاهو رقم خورد.
درگذشتش در فروردین ۱۳۸۹، همانقدر آرام بود که زندگی حرفهایاش؛ بیجنجال و دور از نمایش. حتی محل دفنش هم انتخابی ساده و شخصی بود، دور از نمادهای رسمی.حمیده خیرآبادی، بیش از آنکه با تعداد آثارش سنجیده شود، با اثری که بر احساس تماشاگر گذاشت به یاد میآید. او نقشهایی را بازی کرد که شاید روی کاغذ ساده به نظر میرسیدند، اما در اجرا، به بخشی از حافظه عاطفی یک ملت تبدیل شدند. تصویر مادری که در قاب مینشست، لبخند میزد یا نگران نگاه میکرد، هنوز هم در ذهنها زنده است؛ حضوری که انگار هیچوقت از صحنه خارج نشده است.
